عصر انتظار

حقيقت انتظار مسأله از اينجا آغاز مى‏شود كه رنج‏ها ، مشكلات ، مصيبت‏ها ، فقر ، جهل ، جنگ ، تعارض منافع، محدوديت‏ها در واقعيت زندگى فردى و اجتماعى ما ، ما را به انتظار مى كشاند .
مسأله‏ى دوم به انسان بر مى‏گردد . آدمى وقتى كه همه‏ى شرائط را تجربه مى‏كند ، انتظار مى كشد ؛ انتظار امنى را، رفاهى را ، حتى آموزشى را ، يك نوع بينشى را مى‏طلبد . ما از مصلح در يك مقطع انتظار اين را داريم كه بيايد نان ما را بدهد و در يك مقطع ، غذاى ما را عادلانه تقسيم كند . و در يك مقطع مسأله چيزى فراتر از اين است . او به من بياموزد؛ بياموزد كه چگونه نگاه كنم . «هدى للناس» ، يعنى آن حقيقتى كه در رسالت مطرح است ، در ولايت و امامت مطرح مى‏شود ، در مهدى موعود مطرح مى‏شود كه تو از رسول خدا ، «هدى للناس» را مى‏خواستى ؛ هدايت رسول به حسّ تو؛ چگونه نگاه كنى ، چگونه بشنوى ، چگونه تجربه كنى . هدايت رسول براى وهم تو ، براى تخيّل تو و براى تفكر تو .
مسأله‏ى ديگر ، هدايت رسول براى برخوردها ى توست . مى‏بينيم كه رسول خدا مى‏خواهد به تو رابطه‏هاى مستمرت را نشان بدهد ؛ چقدر ارتباط دارى ، استمرار وجودت را نشان بدهد ، تو از هفتاد سال بيشترى . اين تلقى است كه انسان را در انتظار مصلحى قرار مى‏دهد كه آن مصلح بياموزد ، يضع عنهم اصرهم ؛ « سوره اعراف آیه 157 » زنجيرها را بردارد ، بارهاى سنگين را بردارد .
كوثر را به آن‏ها بدهد ؛ يعنى بهره‏بردارى زياد را ، نه امكانات زياد را كه در مقوله‏ى اطمينان به نعمت واطمينان به قدر واطمينان به ذكر به آن اشاره شده است . اين دو راه است ؛ يك راه واقعيت‏ها هستند ويك راه‏بحث تلقى آدم از خودش و از نيازهايش و از آرمان‏هايش و بعد هم يك تجربه‏ى جديدى ، كه مصلحينى كه مدعى هستند ، كارى ندارم مسلمانند يا غير مسلمان ، قدرت دارند يا ندارند ، اين‏ها چقدر فهميده‏اند ، چقدر رحمت واسعه دارند ، چه وسعتى از رحمت واسعه دارند و چه پيوندى با همه‏ى اين مجموعه دارند . اگر ما بخواهيم يك چنين حقيقتى را با زبان تصوير يا با كمك كلام منتقل كنيم بايد نشان بدهيم اين جهان ، اين‏اتاق ، اين مشكلات را دارد و اين آدم‏هايى كه در اين اتاق هستند اين كارها را مى‏خواهند انجام بدهند . او مى‏خواهد عروسكش را درست كند ، او ميخواهد پايه‏ى تختش را درست كند حتى به غرامت اينكه بهترين كتاب‏هايش را زير پايه‏ى آن بگذارد . اين مشكلات هست ، كه يك مقدار حوصله ميخواهد . بايد بحث را ريز كنيم والّا اين تلقى كه جهان در انتظار است و موعودى رامى‏خواهد ، فلان پيرزن در آنجا انتظار دارد را ديده‏ايد .
بحث انتظار را در اديان مختلف بررسى مى‏كنند . مسيحى‏ها منتظرند ، يهودى‏ها منتظرند ، حتى هندى‏ها هم منتظرند ، حتى كسى كه هيچ وابستگى و تعلقى به هيچ امر قدسى هم نداشته باشد ، او هم منتظر است ؛ منتظر يك تحول جديدى است كه چگونه چيزى از كجا طلوع مى‏كند و راه را روشن مى‏كند .
با اين ريز شدن قضيه و ديدن حقيقت دردها و رنج‏ها ، حقيقت توسعه‏ى وجودى آدم ، ارتباط عظيم او ، استمرارش و نارسايى و ناتوانى در كسانى كه ادعاى اصلاح را دارند ؛ ناتوانى در آگاهى‏شان از آدمى و مشكلاتش ، ناتوانى در رحمت واسعه‏شان كه به يك بچه از بچه‏ها معتقدند به پنج‏تا از بچه‏ها معتقدند و بقيه را رها كرده‏اند . يك نسل را در نظر گرفته‏اند و نسل‏هاى ديگر را رها كرده‏اند . انسان وقتى اين مدعى‏ها را مى‏بيند كه ناتوانند ، آن موقع منى كه ديدم اين اتاق با اين امكانات و شرايط ، با اين مدعى محدود ناتوان همراه است ، از انتظار يك تجربه جديدى پيدا مى‏كنم و به مهدى به عنوان يك موعود ، اضطرار پيدا مى‏كنم .
يكى از آقايان صحبتى داشت كه ما چه انتظارى از دين داريم ؟ من گفتم: واقعيت قضيه اين است كه اين برخورد يك برخورد معكوس است ، يعنى در تاريخ نيامده‏اند از ما بپرسند كه شما چه انتظارى داريد . رسول خدا حتى با كسانى كه هيچ انتظارى نداشتند ، از رسول هيچ توقعى نداشتند ، حتى دست در گوششان مى‏كردند ، پشت به او مى‏كردند ، فرياد مى‏زدند ، با اين‏ها كار كرده است.
رسول آمده تا به آدمى بفهماند كه بايد چه چيزى را بخواهد ، نيامده مطابق انتظار او عمل كند . انتظار ما از دين به اين معناست كه ما آغازگريم .
در حالى كه دين با رسول آغاز مى‏شود . رسول از من سراغ مى‏گيرد : « أين‏تذهبون » « سوره تکویر آیه 26 » كجا مى‏رويد؟ « أنّى تؤفكون » « سوره انعام آیه 95 » به چه چيزى روى آورده‏ايد؟ « أتتركون فيما هيهنا آمنين » « سوره شعراء آیه 146» به امن ، به رفاه، به رهايى ، به اين‏ها قانع شده‏ايد ؟ نوع نگاه رسول مسأله را عوض مى‏كند و اينجاست كه مسأله ، مسأله‏ى افتقار به دين است ، نه انتظار از دين . احتياج به مصلح است ، نه انتظار از مصلح .
يك نكته‏اى را من تأكيد مى‏كنم . تعبيرى است در زيارت جامعه كه مى‏گويد : مكّن اليقين فى قلبى ... و اغلبه على رأيى و عزمى . مى‏گويد خدايا تو يقين را در دل من جا بده و كارى كن كه اين يقين بر رأى و اعتقاد من و بر عزم و تصميم من، تأثيرگذار باشد . غالب باشد .
من اشاره مى‏كردم به يكى از دوستان كه غلبه‏ى يقين بر حالت‏هاى من و بر رأى و تصميم من منوط به یك حلقه‏ى واسطه و حائل است . من يك موقع يقين دارم كه اين جا آب هست . يقين دارم كه خدا هست . يقين دارم كه بهشت هست . ولى اين يقين در من اثرى نمى‏گذارد اما يك موقع يقين كه هيچ ، حتى احتمال مى‏دهم اينجا آب باشد ، ولى تشنه هستم ، عطش دارم . آنچه كه حتى احتمالات را بر انسان تأثيرگذار مى‏كند درك افتقار و احتياج است ، نياز است ، اضطرار است . آدمى به اندازه‏ى افتقار و اضطرارش به احتمالاتش ارزش مى‏دهد و به دنبال آن حركت مى‏كند . من ده كيلومتر به دنبال آبى مى‏روم كه احتمال مى‏دهم هست ، يقين هم ندارم . اين واقعيت است . حتى بحث باور يا برهان هم نيست كه بگويم باور به غيب يا برهان بر غيب دارد ، نه ، نياز به غيب‏ دارد ، گرايش به غيب دارد ، يعنى آدمى حركتش به سوى غيب از لحظه‏اى آغاز مى‏شود كه غيب را مى‏خواهد ، يوم الآخر را مى‏خواهد ، نه اينكه مى‏داند ، مى‏خواهد . حال دانستن مى‏خواهد يقينى باشد يا باور باشد .
اصلًا عنصر باور يا برهان در اين مسأله دخالت ندارد . آنچه كه دخالت دارد عنصر اضطرار است . تعبيرى كه سوره‏ى فاطر بر آن اشاره دارد ، كه : يا ايها الناس انتم الفقراء الى الله «سوره فاطر آیه 15 » شما نياز به خدا داريد ، نه اينكه تنها مى‏دانيد خدا هست . اباعبدالله در دعاى عرفه تعبيرى دارند كه : اوقفنى على مراكز اضطرارى ؛ خدايا من را به آن ريشه‏هاى اضطرارم واقف كن تا مراكز و ريشه‏هاى اضطرارم را بفهمم .
من حركتم به سوى دين به اندازه‏ى دركم از ضرورت و اضطرارم در رابطه با دين است . هنگامى كه فهميدم امكانات من نارساست ؛ چه امكانات حسى‏ام ، چه امكانات غريزى‏ام و چه امكان تجربى و علمى‏ام و چه امكان برهانى فلسفى عقلى‏ام و چه امكان قلبى شهودى عرفانى‏ام . هنگامى كه اين مجموعه امكانات براى مجموعه‏ى روابط من و نيازهاى من ناتوان است ، اينجاست كه من به وحى روى مى‏آورم . در حاليكه اگر من اين ارتباطهاى پيچيده را قائل نباشم ، استمرار را براى خودم قائل نباشم ، نه تنها وحى زايد است ، حتى عقل هم زايد است ، با غريزه مى‏شود زندگى كرد . اين نگاه در اصل دين و در حامل دين ، كه رسول باشد و در حافظ دين ، كه ولى و معصوم باشد ، در همه‏ى اين‏ها جاى مى‏گيرد . يعنى انتظار مهدى با چنين اضطرارى بايد همراه باشد . تلقى از انتظار موعود به يك مسأله‏ى روانى بر نمى‏گردد كه مردم درمتن گرفتارى‏هاشان انتظار ظهور مهدى را مى‏كشند . حال يهودى باشند يا مسيحى . بحث به اين بر مى‏گردد كه آدم‏ها در متن برخوردارى‏شان مى‏بينند اين امكانات تكافوى اين نيازهاى گسترده را نخواهد داد . امكان حسّى ، غريزى ، علمى ، عقلى و عرفانى‏اش كفايت نمى‏كند . اينجاست كه به وحى روى مى‏آورد . بيّنات يك چنين مفهومى را در بر دارد . « هدى للناس و بينات من الهدى و الفرقان» « سوره بقره آیه 185 » يك چنين مفهومى را با خود دارد كه رسول هدايت مى‏كند ؛ به تو اين بينش را مى‏دهد كه بفهمى چقدر محتاجى و به تو فرقان و ميزان را هم مى‏بخشد . كارى كه رسول همراهش بوده اين سه نكته است : « أرسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الكتاب و الميزان » « سوره حدید آیه 25 » اين سه عنصر با هم است . بينات ، يعنى روشنگرى شده ، يعنى آدمى خودش را فهميده ، راه درازش را فهميده ، مشكلات و نيازهايش را فهميده ، ناتمامى امكاناتش در بر خورد با مشكلاتش را هم تجربه و شهود كرده ؛ هم با برهان ديده ، هم احساس كرده . در حس خودش، در برهان خودش ، در شهود خودش ، اين مسأله را ديده ، اينجاست كه به وحى روى آورده و گرايش به وحى مى‏آورد . « يؤمنون بما أنزل اليك و ما أنزل من قبلك » « سوره بقره آیه 4 » مى‏خواهد وحى را . واين انتظار منتقل مى‏شود به انتظار موعود. ديگر توقع شما از مهدى ، اين نيست كه كسى باشد كه رفاهى را بدهد ، امنى را بياورد ؛ چه امن فردى يا امن اجتماعى. تلقى ، تلقى جديدى خواهد بود . و اين كار كارى است كه كمى حوصله مى‏خواهد . براى اينكه بتوانيم ريزش كنيم ، انسان بايد از خيلى جاها گزارش بر دارد ؛ از درد و رنج و گرفتارى‏ها ، از دعوى‏ها ، از محدوديت‏ها . در آگاهى مدعى‏هاى اصلاح ، در محبت مدعى‏هاى اصلاح محدوديت است ، در نسبت اينها با همه‏ى پديده‏ها و با همه‏ى آدم‏ها محدوديت است . در حوزه‏ى كار اين‏ها محدوديت است ، اين‏ها براى هفتاد سال برنامه ريزى كرده‏اند . در حاليكه آدمى بيش از هفتاد سال است .
اميرالمؤمنين يك تعبيرى دارند راجع متقين در خطبه‏ى همام ، كه خيلى تعبير عجيبى است كه اين‏ها ، اگر سرپوش اجل رويشان نبود يك آن قرار نمى‏گرفتند . لولا الاجل الذى كتب الله عليهم لم تستقر ارواحهم فى اجسادهم .
آب وقتى ته ليوان است آب است ، جا برايش گشاد است ، خيلى هم اضافى دارد . ولى وقتى كه حركتى در آن ايجاد مى‏شود ، مولكول‏ها و اتم‏هايش از هم باز مى‏شوند ، ديگر در اينجا قرار نمى‏گيرد ، تبخير شده است ! در جشن تبخير اگر سرپوشى نباشد يك آن اينجا قرار نميگيرد ، بيرون مى‏رود .
آدمى به اندازه‏اى كه توسعه پيدا مى‏كند دنيا برايش تنگ مى‏شود ، دنيا سجنش مى‏شود . الدنيا سجن المؤمن و جنة الكافر. و اين به خاطر عنصر ايمانى است كه در او شكل گرفته ؛ يعنى بزرگتر از دنيا شده ، دنيا برايش تنگ است . دنيا براى كافر گشاد است . او چيزى نمى‏خواهد . آنچه را هم كه مى‏خواهد ، حىّ و حاضر دارد . مى‏بيند تازه برايش زياد هم هست!
انتظار ما از دين ، انتظار مااز موعود ، بايد جايش را با اضطرار ما به دين و احتياج ما به دين و احتياج ما به موعود، عوض كند . آن موقع به همان اندازه كه به دين محتاجيم ، به رسول محتاجيم و به امام محتاجيم ؛ به موعود ، به منتظر ، به كسى محتاجيم كه همه‏ى دين را در دل خودش ، در وجود خودش دارد ، در زندگى خودش دارد ، با آن زندگى كرده و در برنامه‏ى خودش دارد و مى‏خواهد تحققش هم بدهد اينكه ما مى‏گوييم:
خودم اين كار را مى‏كنم . مخصوصاً در دوره‏اى كه آدمى به قدرت‏هاى خودش نزديك شده و بن‏بست‏ها و شكست‏ها را هنوز احساس نكرده است . دورى راه و سختى راه را هنوز باور نكرده ، احساس مى‏كند كه مقدار تجربه‏اش ، مقدار عملش ، مقدار عقل و عرفانش در اين دنيا كفايت مى‏كند.
يك نكته‏ى خيلى لطيف هم‏اينجاست كه ما با اين نگرش ، دين را ، كه طبيعتاً حافظ دين و امام را با خودش دارد ، نه يك راه ، بلكه تنها راه مى‏دانيم . خيلى فرق مى‏كند كه ما بگوييم دين در مجموعه‏ى راه‏هايى كه آدمى در پيش دارد يك راه است . حرفى كه آريان‏پور در جامعه شناسى خودش مطرح مى‏كرد ، كه آنچه كه دين مى‏خواهد به ما بدهد ما مى‏توانيم به كمك علم ، فلسفه ، هنر ، و ناسيوناليزم تأمين كنيم . يعنى مجموعه‏ى دستاورد دين را مى‏توانيم از اين مجموعه به دست بياوريم . نتيجتاً دين اگر هم راهى باشد ، تنها راه نيست . در حاليكه با اين نگاه مى‏بينيم كه دين ، تنها راه است ! چون مجموعه‏ى امكانات بالفعل و بالقوه‏ى آدمى تكافوى اين استمرار ، اين ارتباطهاى پيچيده و اين دنياهاى محتمل و مظنون و متيقن را نمى‏كند .
در پایان امید است با این مطالب شناخت خود را نسبت به اصل امامت تقویت کرده و برای ادامه حیات با چشمی روشن در مسیر حق قدم برداریم . إن شاء الله که امام زمان خود را خوب بشناسیم . آمین یا رب العالمین .

نظر ها

افزودن جدید

جستجو

عصر انتظار

3.26 Copyright (C) 2008 Compojoom.com / Copyright (C) 2007 Alain Georgette / Copyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved."